Obrona konieczna – czym jest i jak nie przekroczyć jej granic?

 

 

Kodeks karny w rozdziale III zawiera szereg przepisów wyłączających odpowiedzialność karną. Do jednej z ich grup zalicza się tzw. kontratypy, które regulują okoliczności wyłączające bezprawność czynu.

 

 

POJĘCIE KONTRATYPÓW

 

Twórcą pojęcia kontratypów był prof. Władysław Wolter, według którego: „przez kontratypy rozumiemy te i tylko te okoliczności, które, mimo że czyn wykazuje ustawowe znamiona czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary, jednak powodują, że nie jest społecznie szkodliwy (ew. jest dodatni), a tym samym bezprawny; są to więc okoliczności legalizujące czyn, generalnie uznany za bezprawny” (W. Wolter, Nauka o przestępstwie, s. 163).

Kontratypy są więc unormowanymi w przepisach prawa karnego okolicznościami, które wyłączają bezprawny charakter takiego zachowania, które jednocześnie wypełnia znamiona któregoś z czynów zabronionych. Skutkiem takich okoliczności sprawca popełnia czyn zabroniony (wypełnia ustawowe znamiona), lecz nie popełnia przestępstwa – wobec faktu, że wyczerpanie znamion z uwagi na określony kontratyp było legalne (nie było bezprawne).

 

KONTRATYP OBRONY KONIECZNEJ

 

Kodeks karny zawiera szereg kontratypów. Jednym z nich jest instytucja obrony koniecznej, która została uregulowana w art. 25 k.k. Kontratyp ten w § 1 stanowi, że: „nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem”.

W myśl cytowanego powyżej przepisu, prawo zezwala każdemu człowiekowi na odparcie zamachu (rozumianego jako działanie lub zaniechanie), na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Obrona konieczna dotyczy więc wszelkich dóbr, które chroni prawo, takich jak np.: życie, zdrowie, mienie.

Zgodnie z art. 25 §1 k.k. instytucja obrony koniecznej zezwala na odparcie takiego zamachu, który będzie się charakteryzował następującymi cechami:

  1. Bezprawność

Zamach, który odpieramy musi być bezprawny. Oznacza to, że zachowanie sprawcy wymierzone przeciwko dobru chronionym prawnie, musi być sprzeczne z porządkiem prawnym. Nie wchodzi więc w rachubę tylko i wyłącznie zamach, który jest niezgodny z prawem karnym, ale – szerzej – z każdą gałęzią prawa (również prawa cywilnego). Przykładem może być naruszenie posiadania nieruchomości. W świetle prawa cywilnego jest to działanie bezprawne, a w przypadku jego doświadczenia możemy bezprawny taki zamach odeprzeć.

  1. Bezpośredniość

Zamach musi być bezpośredni w ten sposób, że działanie sprawcy musi być bezpośrednio realizowane. Nie będzie bezpośrednim zamachem np. przygotowanie się sprawcy do niego.

  1. Rzeczywistość

W doktrynie (M. Mozgawa) wskazuje się, że zamach powinien być również „rzeczywisty”, co oznacza, że zamach powinien rzeczywiście się pojawić, a nie może tylko tkwić w wyobraźni osoby, która podejmuje obronę

Dopiero w sytuacji gdy zamachowi towarzyszą wszystkie ww. cechy, możliwe jest legalne jego odparcie w myśl instytucji obrony koniecznej

 

PRZEKROCZENIE GRANIC OBRONY KONIECZNEJ

 

Obrona konieczna ma oczywiście swoje granice, których przekroczenie skutkuje powstaniem ekscesu intensywnego lub ekstensywnego.

 

EKSCES INTENSYWNY

Eksces intensywny pojawia się w sytuacji, gdy zachodzi rażąca dysproporcja dóbr pomiędzy dobrem chronionym, a dobrem, które narażamy swoim odparciem, ale także wówczas, gdy zastosowana obrona nie była konieczna. Obrona konieczna uregulowana w art. 25 k.k., jak sama nazwa wskazuje, musi być „konieczna”. Oznacza to, że sposób obrony oraz dobór narzędzi musi być konieczny dla odparcia konkretnego zamachu. Decydując się odpierając zamach sprawcy, powinniśmy zarówno sposób obrony, jak też używane do tego środki, dostosować do stanu zagrożenia. Musi on być mniej więcej współmierny. Nie oznacza to jednak, aby sposób ochrony oraz środki temu służące miały być proporcjonalne, lecz tylko aby były w jakiś sposób racjonalnie wytłumaczalne. Niedopuszczalne jest natomiast, aby pomiędzy dobrem zagrożonym a ratowanym była rażąca dysproporcja dóbr.

Przykład obrony koniecznej

– dla zobrazowania sytuacji, przykładem prawidłowej obrony koniecznej może być zastosowanie gazu obronnego w stosunku do napastnika, który usiłuje wyrwać (ukraść) nam telefon. Środki zastosowane w tym przykładzie są konieczne. Należy zaznaczyć, że ocena zasadności (konieczności) użycia określonych środków będzie uzależniona w zależności od dodatkowych okoliczności, jak np. wiek sprawcy i ofiary, ich postura, ewentualna znajomość sztuk walki. Oczywistym jest, że jeśli ofiara ma posturę skromniejszą od sprawcy, to uzasadnionym będzie posłużenie się bardziej dolegliwymi środkami jak np. nożem, pałką.

Przykład bezpodstawności obrony koniecznej (eksces intensywny):

– wyobraźmy sobie natomiast sytuację, kiedy chuligan maluje sprayem graffiti w miejscu niedozwolonym, a napotkający go przechodzeń w celu odparcia bezprawnego ataku wyciąga broń palną i oddaje w jego kierunku strzały. Oczywistym jest, że środek ten nie tylko nie jest konieczny dla odparcia ataku, gdyż wystarczającym byłoby np. spłoszyć sprawców, ale także zachodzi tutaj rażąca dysproporcja dóbr. Skutkiem tego granice obrony koniecznej z pełną stanowczością okażą się przekroczone.

 

EKSCES EKSTENSYWNY

Drugą formą przekroczenia granic obrony koniecznej jest eksces ekstensywny, który polega na opóźnionym działaniu obronnym, bądź zbyt wczesnym. To pierwsze pojawia się wtedy, kiedy zamach sprawcy już ustał, a osoba interweniuje. Natomiast zbyt wczesne, pojawia się wtedy, kiedy zamach nie był bezpośredni i w ogóle jeszcze nie wystąpił.

Przykład ekscesu ekstensywnego:

– sprawca zniszczył twoje mienie, a ty już po tym fakcie interweniujesz.

 

ZASADA SUBSYDIARNOŚCI

Co istotne, obrona konieczna nie łączy się z zasadą subsydiarności. Oznacza to, że odeprzeć atak można również wtedy, kiedy nawet z łatwością możemy uniknąć zamachu.

Przykład:

– napada cię napastnik w sytuacji kiedy masz obiektywną możliwość zamknąć się w domu na klucz albo uciec na najbliższy posterunek Policji, a tym samym uniknąć zamachu. Prawo karne zezwala Ci w takim wypadku dokonania wyboru, czy chcesz skorzystać z obrony koniecznej, czy chcesz uniknąć zamachu sprawcy.

 

 

Podsumowując, instytucja obrony koniecznej jest kontratypem wyłączającym bezprawność danego zachowania, które wypełnia znamiona czynu zabronionego. Skorzystanie z uprawnienia wynikającego z tego kontratypu jest możliwe w przypadku ziszczenia się odpowiednich cech odpieranego zamachu (bezprawność, bezpośredniość, realność). Przekroczenie obrony koniecznej następuje w okolicznościach, w których bronimy dobra o rażącej dysproporcji w stosunku do dobra, które narażamy odpierając atak (eksces intensywny), a także gdy reagujemy zbyt wcześnie bądź za późno (eksces ekstensywny).

 

Mam nadzieje, że pomogłem Ci przybliżyć instytucję obrony koniecznej. W razie dodatkowych pytań, proszę napisz komentarz albo skontaktuj się ze mną bezpośrednio.

 

Pozdrawiam

Sławomir

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *